Call for Papers (wersja pdf)

„Studia Socjologiczno-Polityczne. Seria Nowa” 1 (24)/2026

Pamięć społeczna a relacje polsko-niemieckie: religia, polityka i pokolenia

Zarys problematyki

Relacje polsko-niemieckie kształtowały się przez historię sąsiedztwa, obejmującą zarówno okresy współpracy, jak i głębokich konfliktów. Ta historia jest ciągle obecna w pamięci społecznej obu narodów, lecz jej treść, formy transmisji i funkcje polityczne zmieniają się w czasie. Pamięć nie jest zasobem statycznym – jest negocjowana, selekcjonowana i instrumentalizowana w zależności od kontekstu politycznego, pokoleniowego i kulturowego. Trwający przez dekady proces zbliżenia polsko-niemieckiego uległ w ostatnich latach wyraźnemu odwróceniu – przynajmniej po stronie polskiej. Tendencję tę dokumentują między innymi badania “Barometr Polska-Niemcy 2025”, wskazujące na najniższy od lat poziom sympatii Polaków do Niemców: zaledwie 32% respondentów deklaruje pozytywny stosunek do zachodnich sąsiadów, podczas gdy niechęć osiągnęła rekordowy poziom 25%. Co istotne, dynamika ta ma charakter asymetryczny: w Niemczech postawy wobec Polaków pozostają stabilne, a odsetek deklarowanej antypatii osiągnął najniższy poziom w historii badań (9%).

Rok 2025 obfitował w symboliczne rocznice: 60 lat od wymiany listów biskupów, 80 lat od wyzwolenia Auschwitz i zakończenia II wojny światowej. Zamiast jednak łączyć, rocznice te odsłoniły rozbieżne kultury pamięci. Rytuał rocznicowy okazał się niewystarczający. „Dziś nie potrzeba nam kolejnych wzniosłych pojednawczych gestów" – to diagnoza, którą w grudniu 2025 postawili rektorzy KUL, UPJP2 i PWT we Wrocławiu w liście „Uniwersytety jako budowniczowie pojednania", wzywając do „głębszej substancjalizacji" dialogu.

Jakie zasoby – instytucjonalne, kulturowe, duchowe – mogą przeciwdziałać erozji więzi społecznych i kulturowych? I czy tradycje religijne, które odegrały istotną rolę w inicjowaniu procesu zbliżenia, zachowują dziś zdolność kształtowania pamięci społecznej i postaw wobec sąsiada?

W procesie kształtowania pamięci o relacjach polsko-niemieckich interesuje nas szczególnie rola, jaką odegrała religia. Dotyczy to Kościoła katolickiego, którego wkład w inicjowanie procesu pojednania jest dobrze udokumentowany (Orędzie biskupów polskich z 1965 roku, Msza Pojednania w Krzyżowej w 1989 roku, wspólne deklaracje episkopatów) i który podejmuje kolejne inicjatywy, czego wyrazem jest wspólne oświadczenie przewodniczących Konferencji Episkopatów Polski i Niemiec pt. „Odwaga wyciągniętych rąk”. Dotyczy również Kościołów protestanckich po stronie niemieckiej, których Memorandum Rady Kościoła Ewangelickiego Niemiec EKD z 1965 roku, choć adresowane do niemieckiej opinii publicznej, stanowiło przełomową interwencję teologiczno-etyczną w debatę o stosunku do wschodnich sąsiadów. Memorandum Bensberger Kreis (1968), z kolei, jako dokument katolickich intelektualistów, czerpało z tradycji Soboru Watykańskiego II i odwoływało się do ogólnochrześcijańskiego – nie wyłącznie konfesyjnego – wezwania do pojednania. Dialog ekumeniczny, w tym kontakty Polskiej Rady Ekumenicznej z EKD od lat 70., otwierał kolejne płaszczyzny zbliżenia, pokazując, że pojednanie jest procesem wykraczającym poza granice jednej tradycji wyznaniowej.

Zapraszamy do nadsyłania artykułów, które podejmują problematykę relacji polsko- niemieckich z perspektywy pamięci społecznej, rozumianej jako zjawisko socjologiczne i polityczne, z uwzględnieniem roli religii – w szerokim sensie, obejmującym zarówno instytucje kościelne, jak i szerzej pojęte zasoby duchowe, etyczne i symboliczne, które tradycje religijne wnoszą (lub przestają wnosić) do relacji międzynarodowych i społecznych.

Proponowane obszary tematyczne

Numer jest otwarty na artykuły mieszczące się w następujących, niewyczerpujących obszarach:

Pamięć społeczna jako problem socjologiczny i polityczny. Jak Polacy i Niemcy pamiętają wspólną historię – nie tylko II wojnę światową, ale również wcześniejsze i późniejsze etapy relacji? Jakie narracje historyczne dominują, a jakie są wypierane w zapomnienie – i jak ta dynamika ewoluowała od lat 90. XX wieku do dziś? Jak pamięć jest transmitowana międzypokoleniowo i jaką rolę odgrywają w tym procesie instytucje (szkoła, Kościół, media, rodzina)? W jakim stopniu polityzacja pamięci – poprzez polityki historyczne i instrumentalizację przeszłości (np. debata reparacyjna) – determinuje współczesne relacje bilateralne? Czy upolityczniona pamięć zachowuje jeszcze walor moralny i społeczny, zdolny oddziaływać na politykę krytycznie i modelująco?

Religia jako zasób i aktor w kształtowaniu pamięci. Jak instytucje religijne – zarówno katolickie, jak i protestanckie, zarówno w Polsce, jak i w Niemczech – wpływały i wpływają na konstruowanie pamięci o relacjach polsko-niemieckich? Czy tradycja chrześcijańska, z jej pojęciami przebaczenia, skruchy, pojednania i nadziei, zachowuje zdolność kształtowania pamięci społecznej w warunkach postępującej sekularyzacji? Jakie jest miejsce religijnie motywowanych inicjatyw pojednawczych w szerszym krajobrazie polityki pamięci?

Pojednanie poza konfesją. W jakim zakresie kategorie przebaczenia i pojednania – historycznie zakorzenione w teologii chrześcijańskiej – mogą funkcjonować jako pojęcia użyteczne w analizie politologicznej i socjologicznej, niezależnie od kontekstu wyznaniowego? Czy chrześcijański język przebaczenia i pojednania jest dziś jeszcze zrozumiały w laicyzujących się społeczeństwach Polski i Niemiec? Czy „postkonfesyjne", „postsekularne" rozumienie tych kategorii jest możliwe – i czy może ono podtrzymać trudną pracę nad bolesną pamięcią w kolejnych, coraz bardziej zsekularyzowanych pokoleniach? Jak odnoszą się do siebie pojednanie polityczne, społeczne i duchowe?

Wymiar pokoleniowy. Jak kolejne pokolenia – od świadków wojny i powojennych przesiedleń, przez pokolenie Solidarności i Wende, po generację urodzoną w zjednoczonej Europie – rozumieją i wartościują polsko-niemiecką przeszłość? Czy i jak zmienia się miejsce religii w międzypokoleniowej transmisji pamięci? Jakie nowe formy pamięci (cyfrowe, lokalne, transnarodowe) pojawiają się w młodszych pokoleniach?

Perspektywa regionalna. Szczególne miejsce w relacjach polsko-niemieckich zajmują regiony o złożonej, wielokulturowej historii, takie jak Dolny Śląsk, Pomorze czy Warmia i Mazury. Jak pamięć społeczna w tych regionach odnosi się do ogólnopolskich i ogólnoniemieckich narracji? Jaką rolę odgrywają lokalne inicjatywy pamięci – w tym religijne – w budowaniu tożsamości regionalnej na styku dwóch kultur?

Pamięć w społeczeństwie sieci. W społeczeństwie sieci (Castells) proces kształtowania pamięci zbiorowej nabiera nowego, oddolnego i rozproszonego charakteru. Tradycyjne elity – polityczne, naukowe, duchowe, artystyczne – tracą monopol na „meblowanie" pamięci i historycznych wyobrażeń na rzecz dziesiątek i setek aktorów walczących o wyrazistość w przestrzeni cyfrowej. Jak ta nowa struktura komunikacyjna wpływa na pamięć o relacjach polsko-niemieckich? Czy w logice algorytmów i viralowości możliwa jest jeszcze trudna, długofalowa praca nad przebaczeniem i pojednaniem? Czy sieciowa dynamika pamięci sprzyja raczej polaryzacji i eskalacji konfliktów pamięci, czy otwiera nowe możliwości dialogu?

Oczekiwany profil artykułów

Zapraszamy do nadsyłania artykułów opartych na badaniach empirycznych (jakościowych lub ilościowych), a także artykułów analitycznych i porównawczych, które wnoszą nowe ustalenia do debaty o pamięci społecznej w kontekście relacji polsko-niemieckich. Mile widziane są teksty interdyscyplinarne, łączące perspektywy socjologiczną, politologiczną, medioznawczą, historyczną i religioznawczą.

Wytyczne dla autorów oraz informacja o czasopiśmie znajdują się na stronie: https://studiasocjologicznopolityczne.pl/informacje_dla_autorow.html.

Materiały do „Studiów Socjologiczno-Polityczne. Seria Nowa” nr 1(24)/2026 prosimy przesyłać drogą elektroniczną do 30 sierpnia 2026 r., na adres redakcji (socpol.redakcja@is.uw.edu.pl).

Bardziej szczegółowe informacje można uzyskać także u redaktorów planowanego numeru: ks. dr Michał Mraczek (michal.mraczek@pwt.wroc.pl)
dr hab. Sławomir Sowiński (s.sowinski@uksw.edu.pl)
dr hab. Sławomir Mandes (mandess@uw.edu.pl) dr hab. Marcin Zaborski (mzaborski@swps.edu.pl)